Σάββατο, 10 Απριλίου 2010

étymologie> etymologiα> ετυμολογία, λέξεις και λεξικά

«Μπαμπά, η κυρία είπε να πάρουμε το λεξικό Μπαμπινιώτη...»
«Ναι, αλλά έχουμε το Λεξικό της κοινής νεοελληνικής».
Τι γίνεται σ’ αυτήν την περίπτωση που η κυρία είπε;

Ήδη με αφορμή το βιβλίο αρχαίας ελληνικής γλώσσας είδαμε την ετυμολογία της λέξης πέναλτι στα δύο λεξικά. Εκεί διαπιστώσαμε ότι το λεξικό Μπαμπινιώτη θεωρεί τη λέξη αντιδάνειο κάτι που δε συμβαίνει στο λεξικό της κοινής νεοελληνικής. Όμως, αν θέλουμε η διδασκαλία να διέπεται από επιστημονική εγκυρότητα και όχι από πρόθεση ιδεολογικής κατήχησης θα πρέπει να βασίζεται στη συμφωνία της επιστημονικής κοινότητας. Χωρίς αυτήν βαδίζουμε επιλεκτικά υπηρετώντας εξωγλωσσικά και εξωγνωσιακά συμφέροντα.

Ας δούμε τρεις λέξεις και στα δύο λεξικά, Λεξικό της κοινής νεοελληνικής (ΛΚΝ) και Λεξικό νέας ελληνικής γλώσσας [Μπαμπινιώτη] (ΛΜ). Το πρώτο από το Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη βρίσκεται και στο Ίντερνετ, δωρεάν προσπελάσιμο για τον καθένα, στην αγορά κοστίζει έντυπο γύρω στα 60 ευρώ. Το δεύτερο από το Κέντρο Λεξικολογίας και κοστίζει στην αγορά γύρω στα 82 ευρώ.

ουρανοξύστης
ΛΚΝ
ο [uranoksístis]: χαρακτηρισμός κτιρίων που έχουν πολλές δεκάδες ορόφων, ενώ το ύψος τους ξεπερνά κατά πολύ το συνηθισμένο: Οι ουρανοξύστες της Nέας Yόρκης.
[λόγ. ουρανο- + ξυσ- (ξύνω) -της μτφρδ. αγγλ. sky-scraper]

Λ.Μ (ο) {ουρανοξυστών} το πολύ ψηλό, πολυώροφο κτήριο: οι ~ της Ν. Υόρκης.
[ΕΤΥΜ. Μεταφραστικό δάνειο από το αγγλ. skyscraper]

καπνιστήριο
ΛΚΝ
το [kapnistírio]: ειδικός χώρος για καπνιστές, σε θέατρα, κινηματογράφους και γενικά σε κλειστούς χώρους όπου συχνάζουν πολλοί άνθρωποι.
[λόγ. καπνισ- (καπνίζω) 2 -τήριον μτφρδ. γαλλ. fumoir, salon à fumer (διαφ. το ελνστ. καπνιστήριον `ατμόλουτρο΄, μσν. σημ.: `θυμιατήρι΄)]

ΛΜ (το) 1889] {καπνιστηρί-ου -ων} ο ιδιαίτερος χώρος (σε θέατρο, αεροπλάνο, τρένο...) που χρησιμοποιείται κατ’ αποκλειστικότητα από καπνιστές।
Το λεξικό δεν ετυμολογεί τη λέξη.

οικογένεια
παραθέτουμε μόνο την ετυμολογία
ΛΚΛ. [λόγ.: 1: αρχ. οἰκογεν(ής) `δούλος γεννημένος στο σπίτι και όχι αγορασμένος΄ -εια (σύγκρ. ελνστ. οἰκογένεια `η ιδιότητα ενός τέτοιου δούλου΄) μτφρδ. ιταλ. famiglia (δες στο φαμίλια) < υστλατ. familia `το σύνολο των δούλων΄ (φαμίλια, οικογένεια στα αρχ. ελλην.: οrκος, οἰκία)• 2: σημδ. γαλλ. famille]


ΛΜ [ ΕΤΥΜ. μτγν.. αρχική σημ. «πιστοποιητικό» του οικογενούς», < αρχ. οικογενής «γεννημένος στο σπίτι» (για δούλους και ζώα) < οίκο +γενής < γένος]. Ακολουθεί πλαίσιο με εγκυκλοπαιδικές πληροφορίες.

Οι τρεις λέξεις είναι μεταφραστικά δάνεια, δηλαδή, λέξεις οι οποίες δεν εισέρχονται με βάση τη φωνητική τους μορφή αλλά μεταφράζονται σε αυτή με τη χρησιμοποίηση ήδη υπαρκτών γλωσσικών στοιχείων της γλώσσας που τη δέχεται. (μεταφραστικό δάνειο [loan translation / calque])

Στην πρώτη περίπτωση (ουρανοξύστης) τα δύο λεξικά συμφωνούν στην ετυμολογία.
Στη δεύτερη (καπνιστήριο) το Λεξικό «Μπαμπινιώτη» παρά τον ετυμολογικό οίστρο που το χαρακτηρίζει, δεν ετυμολογεί τη λέξη.
Στην τρίτη (οικογένεια) αποκρύπτει ότι πρόκειται για μεταφραστικό δάνειο.


Ας δούμε πώς ορίζουν τα δυο λεξικά τη λέξη ετυμολογία.
ΛΚΝ η [etimolojía]: η προέλευση, ενδεχομένως ο τρόπος σχηματισμού (ρίζα, πρόθημα, επίθημα, συνθετικό κτλ.) και η εξέλιξη μιας λέξης: Λεξικό που δίνει την ορθογραφία, την ~ και τις σημασίες κάθε λέξης. η ετυμολόγηση: Iστορική / συγχρονική ~.
[λόγ. < ελνστ. ἐτυμολογία `αληθινή ή πρωταρχική σημασία μιας λέξης΄ σημδ. γαλλ. étymologie, γερμ. Εtymologie < λατ. etymologia < ελνστ. ἐτυμολογία]

ΛΜ. (η) {ετυμολογιών} ΓΛΩΣΣ. 1. ο επιστημονικός κλάδος της γλωσσολογίας που έχει ως αντικείμενο το έτυμον (βλ. λ.). δηλ. την αρχική μορφή και την αρχική σημασία κάθε λέξης• ειδικότ.. μελετά τόσο την προέλευση των λέξεων όσο και την πιθανή γενετική συγγένειά τους με αντίστοιχους τύπους των γλωσσών κοινής καταγωγής, με απώτερο σκοπό την αναγωγή στον αρχικό τύπο (ρίζα, θέμα κ.λπ.) και στην αρχική σημασία κάθε λέξης. 2. η διαδικασία και το αποτέλεσμα της επιστημονικής αναζητήσεως της καταγωγής των λέξεων, δηλ. της αρχικής ρίζας και της πρώτης σημασίας τους, όπως προκύπτουν από τα ενδιαμέσως μαρτυρημένα ή επανασυντεθειμένα στάδια (βλ. λ. επανασύνθεση): σε κάθε λήμμα του παρόντος λεξικού παρέχεται και η ~ της λέξης ΣΥΝ προέλευση, αρχή, καταγωγή, γένεση• ΦΡ. λαϊκή ετυμολογία η παρετυμολογία (βλ. λ.) 3. (στη σχολική γραμματική) το ετυμολογικό (βλ. λ.) – ετυμολόγος (ο/η) [μτγν] ΣΧΟΛΙΟ λ. ομόηχα, παρώνυμο.
[ΕΤΥΜ. μτγν. αρχική σημ. «η πρώτη (αληθής και αυθεντική) σημασία μιας λέξεως», < ετυμολογῶ< ἔτυμος< (βλ. λ. έτυμον) +-λογῶ < λόγος].


Παρατήρηση: Το ΛΚΝ ετυμολογεί ως σημασιολογικό δάνειο (1) τη λέξη. Σύμφωνα με το ΛΜ και παρά τις αναφορές του σε γενετική συγγένειά με αντίστοιχους τύπους των γλωσσών κοινής καταγωγής οι λέξεις étymologie και etymologie απουσιάζουν από την ετυμολόγηση!


Βασίλης Συμεωνίδης
Σωτήρης Γκαρμπούνης


(1) σημασιολογικός δανεισμός. Στην περίπτωση αυτή η γλώσσα που δέχεται το δάνειο μεταφράζει την ξένη λέξη και το αποτέλεσμα της μετάφρασης είναι μια λέξη που ήδη προϋπάρχει στη γλώσσα αλλά αποκτά μια νέα σημασία υπό την επίδραση της ξένης λέξης. Έτσι, π.χ η νεοελληνική λέξη ποντίκι χρησιμοποιείται σήμερα και με τη σημασία 'μικρή συσκευή συνδεδεμένη σε ηλεκτρονικό υπολογιστή' μεταφράζοντας την αγγλική λέξη mouse '1. γκρίζο τρωκτικό, 2. μικρή συσκευή συνδεδεμένη σε ηλεκτρονικό υπολογιστή'.
(http://www.komvos.edu.gr/glwssa/Odigos/thema_a7/main.htm)

9 σχόλια:

Ανώνυμος είπε...

Μια παρατήρηση για την 'παρατήρηση' σας: η φράση "μελετά τόσο την προέλευση των λέξεων όσο και την πιθανή γενετική συγγένειά τους με αντίστοιχους τύπους των γλωσσών κοινής καταγωγής" στο ΛΜ που υπογραμμίζεται και προφανώς εξαιτίας της υποθέτετε πως θα έπρεπε να αναφέρονται τα étymologie και etymologie, αναφέτετε στο τι είναι η ετυμολογια ως κλάδος της γλωσσολογίας και όχι στην συγγένεια της λέξης με την αντίστοιχη ορολογία σε άλλες γλώσσες. οπότε δεν ήταν απαραιτητο να αναφέρετε.

άλλωστε το ΛΚΜ σε όλα του τα λήμματα αναγράφει τη λέξη σε άλλες γλώσσες ενώ το ΛΜ όχι.

επίσης, τελικά "τι γίνετε σε περίπτωση που η κυρία είπε;" δεν διευκρινίζεται από το άρθρο σας αν και αυτός ήταν ο λόγος που το διάβασα!
προσωπική μου άποψη, τα 2 λεξικά δεν έχουν ιδιαίτερες διαφορές.
επιπλέον δε θα ζητούσα από τους μαθητές μου να συμβουλεύονται ένα συγκεκριμενο. Δίνω πάντα λίστα με αρκετα και αποφασίζουν μόνοι τους.
το καλύτερο είναι να κοιτούν σε περισσότερα του ενός.
προτιμω να είναι έντυπης μορφής όμως. και φυσικά κριτίριο δεν είναι ποτε η τιμη-απο οποιαδήποτε οπτική της!

φιλικά. Χριστίνα Λιάπη-Φιλόλογος

Vasilis Simeonidis είπε...

«υποθέτετε πως θα έπρεπε να αναφέρονται τα étymologie και etymologie»
Όχι, κατά πρώτο λόγο θα έπρεπε να αναφέρει ότι είναι σημασιολογικό δάνειο, μετάφραση των συγκεκριμένων λέξεων. Κατά συνέπεια, και κατά δεύτερο λόγο, για να επιβεβαιώσει την ετυμολογία... της ετυμολογίας.

«τα 2 λεξικά δεν έχουν ιδιαίτερες διαφορές»
Φυσικά και έχουν. Αυτό υπονοεί (με σαφήνεια) και το ποστ. Η βασικότερη είναι ότι τα λεξικά του Κέντρου Λεξικολογίας αλληθωρίζουν επιλεκτικά προς την αρχαιότητα. Αυτό διαφαίνεται και από την ανάρτησή μας «βλέπουμε τα πέναλτι από τον καναπέ...» http://o-mikron.blogspot.com/2010/03/blog-post.html
Περισσότερα έχει να πει ο Γιάννης Χάρης http://yannisharis.blogspot.com που κάνει λόγο για βιβλία-ταυτότητες http://yannisharis.blogspot.com/2007/11/blog-post_26.html. Μπορεί να δει κανείς όλα τα κείμενά του με την ετικέτα «Μπαμπινιώτης».

«και φυσικά κριτίριο δεν είναι ποτε η τιμη-απο οποιαδήποτε οπτική της!»
Είναι και η τιμή, γιατί δεν υπάρχει τόση οικονομική άνεση σ’ όλους. Το Ίντερνετ είναι μια λύση. Θα μπορούσε και το Κέντρο Λεξικολογίας να έχει δωρεάν και ονλάιν το λεξικό Μπαμπινιώτη, αλλά ίσως πρωτεύει ο εμπορικός σκοπός. Αυτή η εμπορική νοοτροπία που μετάτρεψε τα λεξικά σε αλυσίδα προϊόντων οδήγησε κάποιους να μιλούν για Μπα(ρ)μπινιώτη! (οι χριστουγεννιάτικες πωλήσεις του –αχ– ετυμολογικού του πήγαν μια χαρά, για το Πάσχα δεν είχαμε τίποτα...)

Και επειδή έτσι έχουν τα πράγματα και επειδή δε μπορούν να έχουν όλοι δυο, τρία, τέσσερα... λεξικά στο σπίτι, προτείνουμε... και στην κυρία αρχικά το Λεξικό της κοινής νεοελληνικής.

Σ’ ευχαριστούμε για το σχόλιο.

Χριστίνα Π είπε...

Από το ενδιαφέρον ποστ συγκράτησα την απάντηση του ΛΚΝ στο ερώτημα που είχα θέσει σε προηγούμενη δημοσίευσή σας ("η ετυμολογία σαν ιδεολογία"). Το ερώτημά μου ήταν: " Η ετυμολογία αφορά μόνο τη διαχρονική διάσταση της γλώσσας; Αφορά δηλαδή μόνο την πορεία φερειπείν μιας λέξης στο βάθος χρόνου; Όταν μελετάμε τις ομόρριζες λέξεις της ομιλουμένης συγχρονικά, αυτό δεν είναι ετυμολογία;.
Ο ορισμός του ΛΚΝ για το τι είναι ετυμολογία νομίζω δίνει ξεκάθαρη απάντηση στο ότι η ετυμολογία περιλαμβάνει και τον τρόπο σχηματισμού μιας λέξης, άρα και τη συγχρονική της διάσταση(η προέλευση, ενδεχομένως ο τρόπος σχηματισμού (ρίζα, πρόθημα, επίθημα, συνθετικό κτλ.) και η εξέλιξη μιας λέξης κλπ. Κατ΄σ τη γνώμη μου, που είναι διατυπωμένη στα σχόλια του ποστ (http://o-mikron.blogspot.com/2010/01/blog-post_13.html), αυτού του είδους η ετυμολογική προσέγγιση είναι απαραίτητη/αναγκαία στην εκμάθηση της γλώσσας, μητρικής η όχι. Χωρίς να "αλληθωρίζουμε προς την αρχαιότητα".

Το ΛΜ, από την άλλη,αποσιωπά μια τέτοια ερμηνεία, εφόσον δίνει αποκλειστική έμφαση στην αναδρομή στο παρελθόν, στην προέλευση και εξέλιξη της λέξης, δικαιώνοντας την άποψη ότι πρόκειται για "ιδεοληψία που θέλει την ετυμολογία απαραίτητη για τη σωστή χρήση των λέξεων".
Κάνω λάθος;

Και κάτι ακόμα: δεν αμφισβητώ το σκεπτικό του ποστ, αλλά η πληροφορία ότι πίσω από τη λέξη "ετυμολογία" (εστω ως σημασιολογικό δάνειο από το etymologie) βρίσκεται η λέξη "έτυμον", δεν είναι απαραίτητη σ΄ένα τέτοιο λεξικό;

Vasilis Simeonidis είπε...

Γεια σου Χριστίνα,
Να διευκρινίσω αναλυτικότερα και με βάση το σχόλιό σου:

Ετυμολογία είναι γνώση για τη γλώσσα και όχι γνώση της γλώσσας και βέβαια η γλώσσα δεν είναι άθροισμα λέξεων. Νομίζω ότι η εκμάθηση (για τις ξένες) η ή καλλιέργεια και η αυξανόμενη κατάκτηση της γλώσσας, δεν προϋποθέτει ετυμολογία λέξεων.

Σκέφτομαι πόσες λέξεις χρησιμοποιούμε όλοι χωρίς να ξέρουμε και χωρίς να μας ενδιαφέρει και χωρίς να είμαστε σίγουροι και χωρίς να είναι δυνατή η ετυμολόγησή τους... Ξέρουμε όμως να τις χρησιμοποιούμε μέσα στη γλώσσα, εξάλλου η γλωσσική διδασκαλία περιλαμβάνει κυρίως χρήση λέξεων μέσα σε φράσεις και όχι ετυμολογία.


Βέβαια, είναι «πίσω από τη λέξη "ετυμολογία" (έστω ως σημασιολογικό δάνειο από το etymologie) βρίσκεται η λέξη "έτυμον"». Νομίζω ότι αυτό είναι απαραίτητη πληροφορία σ’ ένα λεξικό της αγγλικής κλπ. (δες εδώ http://www.etymonline.com/index.php?search=etymology&searchmode=none).

Για τις ετυμολογήσεις του Λεξικού κοινής νεοελληνικής, ο Πετρούνιας είναι σαφής
τόσο στη «Σύσταση του νεοελληνικού λεξιλογίου»:
λέξεις δημιουργημένες για φιλοσοφικές, επιστημονικές, τεχνολογικές κ.ά. ανάγκες στις νεότερες γλώσσες ή στα νεολατινικά (νλατ.) με βάση αρχαία ελληνικά γλωσσικά στοιχεία ή με συνδυασμό ελληνικών και λατινικών, στη δεύτερη περίπτωση ως ''υβριδικοί σχηματισμοί''. Οι λέξεις αυτές πέρασαν στη συνέχεια στα νέα ελληνικά...
Επίσης δεν είναι πάντα γνωστό από ποια ακριβώς γλώσσα ήρθαν στα νέα ελληνικά. Στις ετυμολογίες είναι δυνατόν να υποδειχτούν μία ή περισσότερες πιθανές προελεύσεις, οι σχετικές ενδείξεις όμως δεν μπορούν να θεωρηθούν οριστικές (π.χ. αριστοτελισμός)....
Παρόμοια είναι η κατάσταση και με πολλά μεταφραστικά δάνεια...


όσο και στις «Ετυμολογικές και μορφολογικές πληροφορίες»:
Βάση της νέας ελληνικής είναι η ελληνιστική κοινή, δηλαδή, η γλώσσα που διαμορφώθηκε περίπου από τον 4ο προς τον 3ο αιώνα π.Χ. μέχρι τον 4ο με 5ο αιώνα μ.Χ...


και ειδικότερα στην «Έκταση της ετυμολογικής ιστορίας»:
Όπως δηλώθηκε και πιο πάνω, δεν θεωρήθηκε χρήσιμο σε λεξικό της νέας ελληνικής να προχωρήσει η ετυμολογική ιστορία από τα αρχαία ελληνικά. Στα δάνεια καθορίζεται οπωσδήποτε η άμεση πηγή δανεισμού·

Προσωπικά, θεωρώ την εισαγωγή του Πετρούνια http://www.greek-language.gr/greekLang/studies/history/thema_16/03.html το πιο διαφωτιστικό κείμενο για την ετυμολογία και σημείο αναφοράς για όλους μας.
Έχω την αίσθηση ότι συμφωνούμε
Φχαριστούμε για το σχόλιο

Χριστίνα Π είπε...

Ναι, νομίζω κι εγώ ότι συμφωνούμε κατά βάση, αν και δεν είναι ξεκάθαρη η απάντηση για το αν κατάλαβα καλά τον ορισμό του ΛΚΝ σε σχέση με τη συγχρονική διάσταση της ετυμολογίας.
Ακόμη, είναι θαρρώ αυτονόητο αυτό που γράφεις, και δε μπορεί να τα αρνηθεί κανείς, όσο αφορά τουλάχιστον τη μητρική γλώσσα: «Σκέφτομαι πόσες λέξεις χρησιμοποιούμε όλοι χωρίς να ξέρουμε και χωρίς να μας ενδιαφέρει και χωρίς να είμαστε σίγουροι και χωρίς να είναι δυνατή η ετυμολόγησή τους... Ξέρουμε όμως να τις χρησιμοποιούμε μέσα στη γλώσσα, εξάλλου η γλωσσική διδασκαλία περιλαμβάνει κυρίως χρήση λέξεων μέσα σε φράσεις και όχι ετυμολογία».
Μήπως όμως συμβαίνει μέχρις ενός σημείου;

Πρακτικά, από προσωπική εμπειρία δηλαδή, με βοηθά η προέλευση της λέξης (όχι σε βάθος χρόνου όσο «συγχρονικά») στο να κατανοήσω με ασφάλεια το νόημα, και το ίδιο παρατηρώ και στη διδακτική πράξη (βλ. σχόλια στη δημοσίευση «ετυμολογία και ιδεολογία, http://o-mikron.blogspot.com/2010/01/blog-post_13.html)
Ένα πρόχειρο παράδειγμα: γράφει ο Πετρούνιας στην εισαγωγή όπου μας παραπέμπεις:
Ετυμολογούνται επίσης τα αντίστοιχα θηλυκά των αρσενικών καθώς και τα υπολήμματα, δηλαδή τα υποκοριστικά, τα μεγεθυντικά, τα επιρρήματα σε -ώς, -ως και τύποι ανώμαλων ρημάτων.
Τίποτα δε με βοηθά να μην καταλάβω «υπολείμματα», αντί για "υπολήμματα", πόσο μάλλον όταν δεν έχω καν υπόψη (αν είμαι π.χ.αλλόγλωσσος ή μαθητής) ότι υπάρχουν δυο διαφορετικής προέλευσης λέξεις! Αλλά ακόμα κι αν το υποψιαστώ- μετά από προσεκτική μελέτη- αυτό θα χει γίνει σε βάρος της αβίαστης και ανεμπόδιστης ανάγνωσης.

Κι εγώ ευχαριστώ κι ελπίζω να μη σε κούρασα.

Vasilis Simeonidis είπε...

Ζητώ από πριν συγνώμη για την καθυστερημένη απάντηση και τη λογοπαιχτική διάθεση...


Νομίζω ότι επανέρχεσαι σ’ ένα θέμα που έχει πολλαπλά συζητηθεί: τη σχέση και τη διάκριση της γλώσσας από την οπτική απόδοσή της, δηλαδή από τη γραφή της.

Θα χρησιμοποιήσω και ‘γω το «πρόχειρο παράδειγμα» σου από το κείμενο του Πετρούνια:

Ετυμολογούνται επίσης τα αντίστοιχα θηλυκά των αρσενικών καθώς και τα [ιπολιματα], δηλαδή τα υποκοριστικά, τα μεγεθυντικά, τα επιρρήματα σε -ώς, -ως και τύποι ανώμαλων ρημάτων.

Αν υπάρχει περίπτωση, στο συγκεκριμένο πλαίσιο της φράσης, να καταλάβει κάποιος ότι η λέξη [ιπολιματα] σημαίνει υπολείμματα και όχι υπολήμματα, τότε η λέξη καθυστερημένη, στην αρχική φράση του σχολίου μου (καθυστερημένη απάντηση) μπορεί και να σημαίνει ανόητη και όχι αργοπορημένη!

nick nikolas είπε...

Η ιστορία μιας λέξεως αφορά την γλωσσολογία.
Η ετυμολογία μιας λέξεως αφορά την γραμματική.
Άλλο γλωσσολογία και άλλο γραμματική.
Άλλο ετυμολογία και άλλο ιστορία μια λέξεως.
Γλώσσα έχουν όλα τα ζώα. Γραμματική έχουν μόνον οι άνθρωποι.
Η γραμματική, στοιχείο στοιχείο, συλλαβή συλλαβή, δεικνύει το έτυμον της συνθέσεως εις την ενιαία και αδιαίρετον Ελληνική γλώσσα.

Νόρμα Μαγρίζου είπε...

Δεν έχετε δίκιο για το πέναλτι όπως διαβάζω εδώ. Μπερδέψατε μάλλον τα κριτήρια. :)

sogar είπε...

Μπορεί. Ωστόσο η οπτική είχε περισσότερο σχέση με την επιβεβαίωση του Μωυσιάδη ότι "...το αντιδάνειο είναι ουσιαστικά ένα ακόμη είδος λεξικού δανείου και όχι φυλή τής Διασποράς που παλιννοστεί, έχοντας προηγουμένως περιπλανηθεί αλλού." Η οπτική αυτή ακυρώνει την ιδεολογική επίκληση των αντιδανείων από το σχολείο προκειμένου να δικαιολογήσει τη διδασκαλία της αρχαίας ελληνικής στο γυμνάσιο.