Τετάρτη, 2 Μαρτίου 2011

"λεξικράτεια" (Αλέξανδρος Δελμούζος)

«Κλείνω την ανάλυση, που έκαμα παραπάνω με το ακόλουθο απλό μα χαρακτηριστικό πείραμα. Σε παιδιά της πέμπτης και έκτης του δημοτικού, που όλα τα χρόνια είχαν διδαχτή μόνο την επίσημη γλώσσα, δώσαμε δέκα κοινότατα ουσιαστικά στη δημοτική και άλλα δέκα στην καθαρεύουσα: ψωμί, κρασί, ψάρι, όνυξ, ωόν, ώτα κ.τ.λ. Η δοκιμή γινόταν με το κάθε παιδί χωριστά. Του απαγγέλαμε καθαρά τη λέξη, κι αυτό έπρεπε να ειπή αμέσως την πρώτη πρώτη λέξη που του ερχόταν στο μυαλό αυθόρμητα και χωρίς σκέψη καμία. Ένας βοηθός σημείωνε με το χρονόμετρο την ώρα που περνούσε από τη στιγμή που λέγαμε τη λέξη ως τη στιγμή που αποκρινόταν το παιδί. Ογδόντα στα εκατό από τις αποκρίσεις που παίρναμε στις λόγιες λέξεις ήταν οι αντίστοιχες δημοτικές: όνυξ - νύχι, ωόν - αυγό, κτλ. και η ώρα που χρειαζόταν για να αντίδραση το παιδί ήταν κατά μέσον όρο ένα τρίτο περισσότερο από την ώρα που ήθελε η δημοτική λέξη. Στις δημοτικές λέξεις με αναλογία εβδομήντα σχεδόν στα εκατό είχαμε τέτοιες απαντήσεις: ψωμί - μαύρο, κρασί- ρετσίνα, ψάρι - δίχτυ ή θάλασσα κ.τ.λ. Στην πρώτη δηλαδή περίπτωση το μυαλό του παιδιού πήγαινε από τη μια λέξη στην άλλη, έκανε μετάφραση• στη δεύτερη περίπτωση η δημοτική λέξη ξυπνούσε γρηγορώτερα παρά πριν κάποια έννοια ή παράσταση που είχε με την έννοια που άκουσε το παιδί μια σχέση λογική. Από τη μιά μεριά λέξεις κι από την άλλη ουσία. Και το ότι όμως τριάντα στα εκατό από τις δημοτικές λέξεις έφεραν αυθόρμητα τις αντίστοιχες λόγιες, δε δείχνει τόσο πως τ' αντίστοιχα σύμβολα έχουν συνδεθή μεταξύ τους στενώτερα, όσο πως το παιδικό μυαλό έχει αρχίσει να παραστρατίζη προς τη λεξικράτεια».

Αλέξανδρος Δελμούζος, «Δημοτικισμός και παιδεία»

1 σχόλιο:

Vasilis Simeonidis είπε...

Το παραπάνω κείμενο με ώθησε να κάνω σήμερα ανάλογο παιχνίδι με μαθητές της Γ΄ Λυκείου.
Ζητώ να γράψουν τις παρακάτω λέξεις σε μία κάθετη στήλη:
θύρα
τέκνο
ανελκυστήρας
οίνος
ιχθύς

ψωμί
βάρκα
όπλο
παιδί
μυαλό

και τους στη συνέχεια τους ζητώ να γράψουν δίπλα σε κάθε λέξη την πρώτη σχετική λέξη που σκέφτονται για κάθε μία από τις λέξεις. Ο Δελμούζος έχει δίκιο και το ενδιαφέρον είναι ότι από αυτό το παιχνίδι καταλαβαίνουν και οι μαθητές…

Συμπέρασμα για συζήτηση σχετικά με το μάθημα της έκθεσης: ψάχνοντας τις λέξεις που δεν είναι δικές μας, δηλαδή μέρος του ενεργού λεξιλογίου μας, δηλαδή τις λεγόμενες «εκθεσιακές» λέξεις και εκφράσεις, εμποδίζουμε τη σκέψη.